سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
275
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى)
در ميان دخول و حومل قرار دارد . و چنانچه ملاحظه مىشود قبل از [ لام ] ميم مفتوحه آمده در حالى كه در سجع وجود آن لازم نيست لازم بتذكّر است اين عبارت مصنّف كه گفته : قبل حرف الرّوى او ما فى معناه . اشاره است به اينكه صنعت لزوم ما لا يلزم هم در نثر جارى بوده و هم در نظم . امّا نثر مانند فرموده حقتعالى : فامّا اليتيم فلا تقهر و امّا السّائل فلا تنهر ( امّا يتيم را پس هرگز ميازار و سائل را ابدا از خودت مران ) . شاهد در اينستكه [ راء ] در اين دو آيه شريفه بمنزله حرف روى بوده و آمدن [ هاء ] قبل از آن در دو فاصله مذكور از قبيل لزوم ما لا يلزم مىباشد زيرا سجع بدون آن تحقّق مىيابد چنانچه گفته ميشد : فلا تنهر و لا تسخر . يعنى اگر سجع تغيير مىيافت و فلا تنهر و لا تسخر آورده مىشد مسلّما سجع محقق و موجود بوده بااينكه [ هاء ] در [ لا تسخر ] نمىباشد پس معلوم مىشود آوردن [ ياء ] در [ فلا تنهر ] از قبيل لزوم ما لا يلزم مىباشد . و امّا نظم نظير قول محمد بن سعيد كاتب در مدح عمرو بن سعيد اشدق : ساشكر عمروا ان تراخت منيتى * ايادى لم تمنن و ان هى جلّت فتى غير محجوب الغنى عن صديقه * و لا مظهر الشكوى اذ النعل زلّت